Grudzień 21, 2019

Terytorium do 1772 roku

Czasy przedpiastowskie

Radom zalicza się do stosunkowo niewielkiej liczby miast polskich, których co najmniej tysiącletnia tradycja jest dostatecznie udokumentowana odkryciami archeologicznymi. W okresie tworzenia się państwa Piastów na obecnych ziemiach polskich rozpoznajemy dwa bieguny osadnictwa. Początki polskiej państwowości wiążą się z wielkim skupieniem osadniczym „pomorsko-polańsko-śląskim”, rozciągającym się na zachodzie. Na wschód od tegoż – w środku dzisiejszej Rzeczpospolitej – mamy rubież osadniczą. Natomiast na południowym wschodzie wyróżnia się skupienie osadnictwa w późniejszej Sandomierszczyźnie, gdzie główne ośrodki to Lublin, Radom i Sandomierz. Najbliższym ich sąsiadem jest Kraków, wokół którego brak innych wyróżniających się grodów. Wymienione dwa bieguny osadnictwa odpowiadają późniejszemu podziałowi kraju na Wielko- i Małopolskę.

Przyjmuje się, iż prowincje pierwszego państwa Piastów, które stały się następnie dzielnicami Polski, wywodzą się z terytoriów plemiennych. Podobnie rzecz ma się z ich nazwami, które pochodzą prawdopodobnie od nazw plemion: Kujawy, Mazowsze, Śląsk, a także sama – Polska. Charakterystyczne jest, że terytoria, które wcześnie weszły w skład państwa Piastów, nie zachowały swoich nazw plemiennych. Ziemie te zaczęto więc określać od ich głównych grodów. Jest to również przypadek Ziemi Sandomierskiej, a w jej obrębie – Ziemi Radomskiej.

Zanik własnej nazwy nie zmienia faktu istnienia ważnego plemiennego skupiska osadniczego w późniejszej Sandomierszczyźnie. Historycy umiejscawiają tu zatem hipotetyczne plemiona zwane umownie „Lublinianami” i „Sandomierzanami”. Pojawia się też hipoteza, iż w widłach Wisły i Pilicy zamieszkiwało odrębne plemię, nazwane „Radomianami”.

Radomianie a sąsiedzi

A z kim graniczyli domniemani plemienni „Sandomierzanie” bądź „Radomianie”? Pierwsi do wymienienia to Lędzianie bądź Lędzice. W dawniejszej historiografii to plemię było umiejscawiane w samej późniejszej Sandomierszczyźnie. Teraz jednak przesuwa się je na południowo-wschodnie krańce polskiego obszaru etnicznego – do Grodów Czerwieńskich, późniejszej Rusi Czerwonej. To umiejscowienie Lędzian wyjaśnia odmienność określenia Polaków w językach wschodnich: Lachy po rusku, Lengyel [lendżjel] po węgiersku, Lenkas po litewsku.

Na południe od „Radomian” – Wiślanie. W ich przypadku historycy zastanawiają się, czy było to plemię w znaczeniu etnicznym, czy raczej ponadplemienna organizacja państwowa. Zwłaszcza ujęcie państwowe dawało pole do szerokich rozbieżności w określaniu granic Wiślan. Pojawiały się hipotezy, że gród radomski stanowił jego północną strażnicę. Obecnie jednak przyjmuje się, iż państwo księcia „w Wiślech” sięgało na północ nie dalej niż do Gór Świętokrzyskich.

Na zachodzie – we wczesnej orbicie wpływów Polan – znajdowało się domniemane plemię Łęczycan (Łączan?), którego pamiątką jest nazwa głównego grodu – Łęczycy koło dzisiejszej Łodzi. Łęczycanie na wschodzie zbliżali się do Radomia. Wreszcie na północy zamieszkiwało plemię Mazowszan czyli Mazurów. Ci jednak nie sąsiadowali bezpośrednio z „Radomianami”. Mazowszem pierwotnie nazywano jedynie obszar na prawym brzegu Wisły, na północ od obecnej Warszawy. Zarówno ten ograniczony pierwotny zasięg Mazowsza, jak i rozszerzony na wschód obszar Ziemi Łęczyckiej, znajdzie odbicie w granicach prowincji wczesnopiastowskich, a później księstw dzielnicowych.

Że Radom nie należał do żadnej z wymienionych sąsiednich organizacji plemiennych, widzimy po charakterystycznych nazwach podradomskich osad. Urobione zostały od etnicznego pochodzenia ludzi uznawanych – wśród „Radomian” – za obcych. Mogli to być dobrowolni osadnicy albo jeńcy, w każdym razie przybysze z innych krain. I tak na południe od Radomia mamy Mazowszany, a nieco dalej, koło Wierzbicy: Łączany, Polany i Pomorzany. Nazwy te mówią, że przedstawiciele tych plemion mieszkali tylko w tych wsiach, będąc otoczonymi przez „miejscowych”.

Powyższe nie zmienia faktu, iż w skali całej Sandomierszczyzny Radom był ośrodkiem pogranicznym. Oznacza to, że dyskusja na temat jego pierwotnych związków – politycznych bądź kulturowych – z sąsiednimi terytoriami plemiennymi nie jest bezzasadna. Natomiast brak wzmianek pisemnych o przynależności Radomia w okresie wczesnopiastowskim każe domniemywać, iż była ona taka sama, jak w późniejszych czasach księstw dzielnicowych. Jeśli bowiem miałaby miejsce zmiana granicy, fakt ten zapewne znalazłby odbicie w źródłach. Widzimy to w przypadku sąsiednich „grodów nadpilickich”, o czym poniżej.

Co zaś do związków kulturowych Radomia w okresie wcześniejszego średniowiecza: przynależność do dzielnicy sandomierskiej potwierdzają także odkrycia archeologiczne. Analiza porównawcza ceramiki wczesnośredniowiecznej wykazuje, iż najbliższe wzornictwem i zdobnictwem naczynia – do tych radomskich – pochodzą z Sandomierza oraz innych ośrodków późniejszej Małopolski. Wątpliwości nie pozostawiają też znaleziska monet: jednoznacznie umiejscawiają Radom w południowo-wschodniej – „małopolskiej” – strefie gospodarczej.

Święty Krzyż widziany z Kałkowa

01

Słowiańskie wały kultowe…

…na Grodzkiej Górze

Sandomierz: Wzgórze Świętopawelskie od Furty Dominikańskiej

Dolina Mlecznej w Radomiu

Wsie jenieckie koło Radomia i Wierzbicy

Okręg grodowy radomski w prowincji sandomierskiej

Mieszko I przychodzi na wschód jako zdobywca. Powstały w X wieku gród obronny w Radomiu stawiany jest wśród ważniejszych ośrodków jego państwa, na równi z największymi centrami w kraju Polan. Z roku 1155 pochodzi pierwsza pisemna wzmianka o Radomiu, który – jako ośrodek władzy książęcej – jest podany jako punkt odniesienia dla położenia innej miejscowości.

Państwo Piastów dzieli się na prowincje, a te – na okręgi grodowe. Prowincja sandomierska leży w południowo-wschodniej części państwa, zaś radomski okręg grodowy stanowi jej północno-zachodni kraniec, wysunięty w stronę polańskiego rdzenia. Sąsiednie grody „okręgowe” w prowincji sandomierskiej to: na północnym wschodzie Sieciechów (wtedy na przeciwnym brzegu Wisły), na wschodzie Lublin, na południowym wschodzie Zawichost (nad Wisłą poniżej Sandomierza).

Co było sąsiednim grodem na południe od Radomia – historycy wciąż dyskutują. Na przedpolu Gór Świętokrzyskich rozciągały się – względnie niezależne od władzy książęcej – wielkie dobra biskupów krakowskich, gdzie najbliższym ważnym ośrodkiem była Iłża.

Nieopodal Radomia, na północnym zachodzie, przebiega granica prowincji sandomierskiej z łęczycką. Główna część prowincji łęczyckiej znajduje się za Pilicą – w okolicach dzisiejszej Łodzi. Ale pierwotnie należy do niej także pas ziem wzdłuż wschodniego brzegu Pilicy. Są tu trzy tak zwane grody nadpilickie – od północy: Skrzyn (skąd Skrzyńsko i Skrzynno koło Przysuchy), Żarnów (między Końskimi a Opocznem) i Małogoszcz (koło Chęcin). Na północy do prowincji łęczyckiej i sandomierskiej przylega prowincja czerska, która w tym okresie wciąż nie jest jeszcze zaliczana do Mazowsza..

Grodzisko „Piotrówka” w Radomiu

Sieciechów

Iłża

Skrzyńsko

Skrzynno

Archidiakonat radomski w diecezji krakowskiej

Najstarsze podziały polityczne kraju zostają zmodyfikowane w okresie tak zwanego rozbicia dzielnicowego. Przetrwają natomiast w podziałach kościelnych. Przypuszcza się, iż to granice staropolskich diecezji najwierniej oddają wczesnopiastowski podział na prowincje. Dlatego Radomskie przecięte jest granicą diecezji aż do końca XVIII wieku. Tutejsze granice archidiecezji gnieźnieńskiej oraz diecezji krakowskiej i poznańskiej mogą odpowiadać pierwotnym granicom prowincji odpowiednio łęczyckiej, sandomierskiej i czerskiej.

Ówczesna prowincja sandomierska – wraz z okręgiem radomskim – należy do diecezji krakowskiej. Granice diecezji zostają uściślone prawdopodobnie za legacji kardynała Idziego w latach 1123-25. Co znamienne, wezwanie drugiego najstarszego kościoła Radomia – świętego Wacława – jest tożsame ze starszym wezwaniem Katedry Wawelskiej.

Północno-zachodnia granica diecezji krakowskiej – w okolicy Radomia – zasadniczo opiera się na Radomierzy (Radomce). Oddala się jednak od niej na południe na krótkim odcinku poniżej Skrzynna. Tu rolę rzeki granicznej przejmuje Jabłonica. Z kolei przy ujściowym odcinku Radomierzy granica diecezji odbiega na północ. Tak do diecezji krakowskiej należą: Borkowice, Mniszek, Jarosławice, Zakrzów, Wsola, Jedlnia oraz – na północnym brzegu Radomierzy – Głowaczów i Leżenice.

Na Radomierzy diecezja krakowska graniczy z archidiecezją gnieźnieńską, w skład której wchodzą trzy grody nadpilickie. To w okolicy Radomia archidiecezja osiąga swój najdalszy zasięg wschodni, wchodząc klinem między Radomierzę a Pilicę. Nad Radomierzą należą do niej Skrzyn, Wieniawa, Przytyk, Jedlińsk i Goryń; bliżej Pilicy zaś – Białobrzegi i Stromiec.

Natomiast za Pilicą rozciąga się diecezja poznańska, a ściślej stanowiący jej eksklawę archidiakonat czerski. Archidiakonat czerski leży na północ od Pilicy; tylko w niewielkim obszarze w rejonie jej ujścia przechodzi na jej południowy brzeg. Obejmuje tu okolicę Magnuszewa i styka się z diecezją krakowską.

Również diecezja krakowska dzieli się na archidiakonaty, powstałe prawdopodobnie w II połowie XII wieku. Średniowieczny archidiakonat radomski obejmuje północną część diecezji – od Szydłowca na południowym zachodzie po dzisiejsze Siedlce na północnym wschodzie. Jest to w przybliżeniu obszar okręgów grodowych Radomia, Sieciechowa i Łukowa. W XVI wieku archidiakonat radomski zostaje podzielony na dekanaty: łukowski, radomski, stężycki i zwoleński. W końcu XVI wieku dekanat łukowski przechodzi do archidiakonatu lubelskiego.

Katedra Wawelska

Kościół św. Wacława w Radomiu

Kościół św. Zygmunta w Siennie

Kasztelania radomska w księstwie sandomierskim

Na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego poszczególne piastowskie dzielnice zyskują niezależność, w związku z czym przysługuje im określenie ducatus (księstwo). Księstwo sandomierskie występuje też niekiedy pod skromniejszym mianem dominium (władztwo). Może to być związane z osobą pierwszego władcy – Henryka Sandomierskiego, który jako pokorny pielgrzym unika zaszczytnego tytułu dux (książę). Drugim wyjaśnieniem jest fakt, iż dzielnica sandomierska przez większość okresu posiada wspólnego władcę z księstwem krakowskim. Oczywiście głównym ośrodkiem władzy pozostaje senioralny Kraków, a wówczas dzielnicy sandomierskiej przypada miejsce niejako młodszej siostry. Natomiast najczęściej wszystkie te terytoria polityczne nazywane są pospolitym określeniem terra (ziemia).

W tym okresie, w połowie XIII wieku do Ziemi Sandomierskiej zostają przyłączone grody nadpilickie: Małogoszcz, Skrzyn i Żarnów. Jej zachodnia granica ustala się na Pilicy. Ma to uzasadnienie przyrodnicze: Pilica – odmiennie od Wisły – spławna jest tylko przy wiosennych i letnich przyborach, a brzegi ma bagniste.

Księstwa dzielą się na kasztelanie. W dzielnicy krakowsko-sandomierskiej castellanus jako przedstawiciel księcia pojawia się w II dekadzie XIII w. Kasztelanie zajmują miejsce wcześniejszych okręgów grodowych, acz niektóre z tych zanikają. W ten sposób znika okręg skrzyński, przyłączony w większości do kasztelanii radomskiej. W Ziemi Sandomierskiej obok kasztelanii radomskiej rozciągają się: na wschodzie kasztelanie sieciechowska i lubelska; na południu kasztelanie małogoska i sandomierska; na zachodzie kasztelania żarnowska.

Na północy Sandomierszczyzna graniczy z Ziemią Czerską. Ta znajduje się pod panowaniem książąt mazowieckich, jednak w ich tytulaturze jest wciąż wymieniana jako odrębna dzielnica. Zdarza się to aż do początków XIV wieku. Zatem dopiero od tego czasu powinniśmy mówić o granicy Ziemi Sandomierskiej z Mazowszem. Południowy kraniec Ziemi Czerskiej – patrząc stamtąd leżący za Pilicą – znany będzie jako Zapilcze. W średniowieczu ten puszczański obszar bywa przedmiotem sporu między książętami czerskimi i sandomierskimi. Ostatecznie zrzeknie się go dopiero Kazimierz Wielki. Pograniczność Zapilcza potwierdza jego przecięcie przez granice diecezjalne. Zachodnia część Zapilcza należy do archidiecezji gnieźnieńskiej, południo-wschodnia – do diecezji krakowskiej, zaś jedynie część północna – do archidiakonatu czerskiego diecezji poznańskiej.

Bolesław Wstydliwy, książę krakowsko-sandomierski

Późnoromański kościół św. Jakuba w Sandomierzu

Rycerstwo Ziemi Sandomierskiej w walce z Tatarami

Województwo Sandomierskie w Małopolsce

Po ponownym zjednoczeniu królestwa dzielnica krakowsko-sandomierska zostanie nazwana Małopolską. Polonia Minor­ czyli mniejsza, młodsza Polska – w odróżnieniu od starszej, pierwotnej Polski czyli kraju Polan, późniejszej Wielkopolski. Wielkopolska i Małopolska to dwie główne prowincje polityczne Korony Królestwa Polskiego. W miarę powiększania się terytorium Korony nowe terytoria przyporządkowywane są do jednej z nich. Do „prowincji małopolskiej” obok Małopolski właściwej wchodzi Ruś koronna.

W Koronie dawne księstwa stają się województwami. Województwo Sandomierskie – Palatinatus Sandomiriensis – jest największe obszarowo, obejmując ziemie wokół Lublina, Radomia, Sandomierza i Tarnowa. Z tego powodu w roku 1474 ma miejsce jego podział na dwie jednostki. Od tej pory aż do upadku Rzeczpospolitej Małopolska składa się z województw Krakowskiego, Sandomierskiego oraz Lubelskiego. Nowe Województwo Lubelskie leży w całości na wschodnim brzegu Wisły, Sandomierskie – po obu jej stronach. Główna część Sandomierskiego wypełnia międzyrzecze Pilicy i Wisły. Ponadto na południowym wschodzie sięga ono niemal po dzisiejsze Krosno i Rzeszów, zaś na północnym wschodzie – naprzeciw Kozienic – obejmuje dawną kasztelanię sieciechowską.

Powyższy zabieg podziału Województwa Sandomierskiego to jeden z zaledwie dwóch takich przypadków w dziejach Korony. Pierwsza Rzeczpospolita posiadała bowiem wyjątkowo trwały ustrój terytorialny. Województwo Sandomierskie w granicach z roku 1474 istnieje aż do rozbiorów Rzeczpospolitej – przez 300 lat. Podziały staropolskie do dzisiaj wyznaczają tożsamość regionalną w Polsce. Dlatego nazwy województw i ziem Pierwszej Rzeczpospolitej pisane są tutaj wielkimi literami – jako krainy historyczne, a nie tylko jednostki administracyjne.

Państwo Kazimierza Wielkiego

Kazimierzowski Zamek Królewski w Radomiu

Województwo Sandomierskie

Ratusz w Sandomierzu

Ratusz w Szydłowcu

Ratusz w Tarnowie; w tle Katedra

Jan Tarnowski, wojewoda sandomierski

Powiat radomski w Województwie Sandomierskim

Districtus – powiat – to pierwotnie okręg sądów szlacheckich pierwszej instancji. Jako jednostka terytorialna pojawia się w Polsce w II połowie XIV wieku, wypierając kasztelanię. Niektóre kasztelanie przekształcają się w powiaty, inne zanikają. Kasztelania żarnowska przeradza się w powiat opoczyński. Z kasztelanii małogoskiej powiększonej o okolice Chęcin i Kielc powstaje powiat chęciński. Kasztelanie sandomierska i zawichojska tworzą powiat sandomierski. Średniowieczny powiat radomski jest wyjątkowo rozległy: składa się z dawnych kasztelanii: radomskiej, sieciechowskiej i skrzyńskiej – i rozciąga po obu stronach Wisły.

Na brzegu Wisły przeciwnym od Radomia – na północnym wschodzie – powiat radomski obejmuje dawną kasztelanię sieciechowską. To okolice dzisiejszych Dęblina i Ryk. W tejże części zawiślnej północna granica powiatu radomskiego – z Mazowszem – nawiązuje wpierw do ujściowego odcinka rzeki Promnik. Następnie zmierza na północny wschód, zostawiając po stronie radomskiej Łaskarzów (vel Łaskarzew) i Górzno. Na północnym wschodzie powiat radomski graniczy z łukowskim, obejmując Żelechów, Okrzeję i Wojcieszków. Południową granicę zawiślnej części powiatu radomskiego – z powiatem lubelskim – wyznacza Wieprz na odcinku poniżej Kocka. Przed jego ujściem do Wisły granica odbija na południe, tak że w powiecie radomskim znajduje się Gołąb. Tak opisana część zawiślna oddzieli się od powiatu radomskiego w latach 60. XVI wieku. Powstanie z niej powiat stężycki. Stężyca zajmie miejsce kasztelańskiego Sieciechowa, który straci znaczenie wskutek zmiany biegu Wisły.

Pozostaje większa część powiatu radomskiego na zachodnim brzegu Wisły. Ten węższy, ostateczny zasięg staropolskiego powiatu radomskiego, ustalony w XVI wieku, to późniejsze „Radomskie” w ścisłym znaczeniu. Jego granice na większości przebiegu stanowią duże obiekty przyrodnicze:

– na północnym wschodzie z powiatem stężyckim – Wisła od powyżej ujścia Wieprza do ujścia Radomierzy (Radomki); jednak kilka wsi na lewym brzegu, głównie naprzeciw dzisiejszego Dęblina, należy do powiatu stężyckiego (to pamiątka dawnego biegu Wisły); do Radomskiego należą: Ryczywół, Kozienice, Sieciechów i Gniewoszów;

– na wschodzie z Województwem Lubelskim – Wisła od ujścia Kamiennej prawie do ujścia Wieprza; do Radomskiego należą: Góra Jaroszyńska (dziś Puławska), Janowiec, Chotcza i Solec;

– na południu z powiatem sandomierskim – Kamienna i Puszcza Iłżecka; Radomskie obejmuje ujściowy odcinek Kamiennej oraz jej bałtowski przełom przez Przedgórze Iłżeckie, zaś między tymi odcinkami oba brzegi rzeki zajmuje powiat sandomierski; następnie granica biegnie na zachód Puszczą Iłżecką przed samym Ostrowcem Świętokrzyskim, a potem Kamienną od powyżej Kunowa w górę biegu; do Radomskiego należą: Zemborzyn, Bałtów, Sienno, Brody Iłżeckie, Wierzbnik (dziś centrum Starachowic) i Skarżysko;

– na zachodzie z powiatem opoczyńskim – Garb Gielniowski, potem rzeki Brzuśnia i Drzewiczka do Pilicy; do Radomskiego należą: Szydłowiec, Chlewiska, Przysucha, Bieliny, Nieznamierowice i Klwów;

– na północy z Mazowszem – Puszcza Stromiecka i Radomierz (Radomka); od okolicy ujścia Drzewiczki granica biegnie równoleżnikowo na wschód, wpierw wzdłuż Pilicy, następnie przecinając południowe krańce Puszczy Stromieckiej dochodzi do Radomierzy poniżej Gorynia, po czym jej biegiem podąża na północny wschód do Wisły; do Radomskiego należą: Radzanów, Stara Błotnica, Jedlińsk, Goryń i Brzóza.

Powierzchnia tak określonego powiatu radomskiego wynosi 5782 km2 (Tusiński 2011). Radomskie w przybliżonych granicach staropolskiego powiatu radomskiego przetrwało jako region historyczno-kulturowy.

Gołąb

Ziemia Stężycka

Powiat radomski w XVI w.

Most na Wiśle pod Dęblinem

Małopolski Przełom Wisły

Janowiec

Solec nad Wisłą

Szlak Żółwia i Dinozaura

W Radomskiem – Raj!

Bałtów

Puszcza Iłżecka

Starachowice

Kamienna

Widok z Garbu Gielniowskiego

Widok na Garb Gielniowski

Ziemia Radomska i „powiaty radomskie”

W okresie staropolskim pojęcie terra – ziemia – ma szeroki zakres znaczeniowy. Bywa używane w stosunku do dowolnego terytorium posiadającego jakąś odrębność polityczną. Wraz ze zjednoczeniem królestwa po okresie rozbicia dzielnicowego większe ziemie przekształcają się w województwa. Mniejsze – wchodzą w skład większych województw, niekiedy zachowując odrębne urzędy i sejmiki.

W dziejach mamy epizod sejmiku radomskiego – jako oddzielnego od sandomierskiego. Mianowicie na początku XVI wieku w Skrzynnie zbiera się sejmik dla powiatów chęcińskiego, opoczyńskiego i radomskiego. Zostaje on jednak zniesiony uchwałą Sejmu w roku 1519.

„Nie masz kraju jak Polska, nie masz ziemi jak Radomska” – zwykła mawiać miejscowa szlachta, jak podaje Oskar Kolberg. Pierwsze znane poświadczenie źródłowe nazwy Terra Radomiensis pochodzi z roku 1376. W XV wieku Ziemia Radomska wymieniana jest wespół z sąsiednimi ziemiami Sandomierską i Lubelską.

Ziemia Radomska stanowi północną część Województwa Sandomierskiego (w jego ostatecznym kształcie po odłączeniu Lubelskiego), obejmując powiaty opoczyński i radomski. A zatem Ziemi Radomskiej granicę wschodnią oraz długie odcinki jej granic północnej i południowej wyznacza powiat radomski, zgodnie z opisem powyżej. Na zachodzie zaś powiat opoczyński – a tym samym Ziemia Radomska – graniczy z wielkopolskimi województwami łęczyckim i sieradzkim. Granicę stanowi tu Pilica na odcinku od poniżej Przedborza do wysokości Drzewicy. Na opoczyńskim – czyli radomskim – brzegu leżą Skotniki, Klasztor Sulejowski, Smardzewice i Studzianna. Na południu powiat opoczyński graniczy z chęcińskim. Po stronie opoczyńskiej znajdują się Fałków, Końskie, Odrowąż i Bliżyn.

Jak wspomniano wyżej, w latach 60. XVI wieku z powiatu radomskiego Ziemi Radomskiej wyodrębnia się powiat stężycki. Będzie on później nazywany Ziemią Stężycką. Przyczyną użycia miana ziemi w stosunku do niewielkiego, nowego powiatu mogła być jego odrębność geograficzna – oddzielenie Wisłą – od głównej części Województwa Sandomierskiego.

Od XVI wieku ziemie są okręgami roków sądowych, to jest sądów ziemskich, stanowiących wyższą instancję w stosunku do sądów w powiatach. Konstytucja sejmowa z roku 1589 dla Województwa Sandomierskiego ustanawia sądy ziemskie w Radomiu, Sandomierzu i Wiślicy. Okręg radomski obejmuje powiaty opoczyński, radomski i stężycki, to jest pierwotny obszar Ziemi Radomskiej. W połowie XVII wieku roki sądowe mamy już tylko w Sandomierzu i Radomiu. Do okręgu radomskiego dochodzi wówczas powiat chęciński z Kielcami. Tak powiększony okręg występuje w źródłach już nie jako terra (ziemia), lecz districti (obocznie districtus) radomienses czyli powiaty radomskie.

Podobnie w dziedzinie skarbowości Województwo Sandomierskie dzieli się na pół: powiaty sandomierskie na południu oraz powiaty radomskie na północy. Poborca generalny Ziemi Radomskiej podatki zebrane w powiatach radomskich rozlicza bezpośrednio ze skarbem koronnym. Ziemia Stężycka miewała oddzielnych poborców. Ostatecznie w roku 1664 uchwała sejmiku sandomierskiego zalicza Ziemię Stężycką do powiatów radomskich, „ponieważ od powiatu radomskiego odłączona jest” (Trawicka 1985).

Ziemia Radomska – złożona z powiatów opoczyńskiego i radomskiego (po odłączeniu stężyckiego) – liczy 8,3 tys. km2, co stanowi 1/3 powierzchni Województwa Sandomierskiego. Wszystkie powiaty radomskie: chęciński, opoczyński, radomski i stężycki – to 13,1 tys. km2 czyli połowa powierzchni Województwa.

Portal późnorenesansowego kościoła w Skrzynnie, wykonany z piaskowca szydłowieckiego

Powiaty radomskie

Sulejów

Niebieskie Źródła

Końskie

Szydłowiec

Samuel Mikułowski, pisarz ziemski powiatów radomskich

Herb ziemski sandomierski i radomski

Herb Województwa Sandomierskiego – i należącej do niego Ziemi Radomskiej – jest następujący: tarcza dzielona pionowo na dwoje; na wprost oka lewego w polu czerwonym trzy srebrne belki poziome; na wprost oka prawego w polu błękitnym dziewięć złotych gwiazd po trzy w rzędzie. Herb występuje czasem w innych odmianach, różniących się zwykle liczbą, a czasem układem gwiazd. Jest to herb nietypowy dla ziem polskich, które pieczętują się zwykle przedstawieniami postaci istot żywych – istniejących bądź wyobrażonych. To polski i śląski orzeł, pomorski gryf, lubelski jeleń, chełmski niedźwiedź i ruski lew. A Sandomierskie – odmiennie – posiada herb z przedstawieniem geometrycznym.

Srebrne belki w polu czerwonym wskazują na prawdopodobny związek z herbem Andegawenów. Sandomierskie gwiazdy zajmują miejsce andegaweńskich lilii. Małżonką pierwszego króla Węgier z tego rodu, Karola Roberta, była Elżbieta Łokietkówna, siostra Kazimierza Wielkiego. Z tego okresu zachował się herb Sandomierskiego na zworniku sklepienia w Kamienicy Hetmańskiej w Krakowie.

Pochodząca z XVIII wieku Pieczęć ziemska powiatów radomskich Województwa Sandomierskiego – Sigillum Terrestre Districtuum Radomiensium Palatinatus Sandomiriensis – ukazuje tarczę herbową trzymaną przez dwie postaci: polskiego orła oraz flisaka wiślanego.

Pieczęć ziemska powiatów radomskich

Herb naszego regionu

– w Kamienicy Hetmańskiej

Herby ziem Rzeczpospolitej w Kodeksie Łaskiego

Analogie herbu Województwa Sandomierskiego

Źródła

Atlas Historyczny Polski, mapa 1: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, Warszawa 1993

M. Bogucki, Przynależność terytorialno-ekonomiczna średniowiecznego Radomia, w: Ziemia niczyja – ziemia nieznana. Schyłek starożytności i średniowiecze na ziemiach między Wisłą a Pilicą, seria: Radom: korzenie miasta i regionu, t. 4, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 2013

A. Buko, Topografia najstarszego Radomia na tle wybranych ośrodków wczesnopolskich, [w:] Radom. Korzenie miasta i regionu, t. I, Instytut Archeologii i Etnologii PAN

B. Fuglewicz, Początki Radomia. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy nad rzeką Mleczną, Radom 2013

J. Gacki, Benedyktyński klasztor na Łysej Górze, Jedność, Kielce 2006

W. Gałązka, Administracja kościelna północnej Małopolski w okresie staropolskim, w: S. Piątkowski, Z. Pietrzyk (red.), Kościół katolicki na pograniczu małopolsko-mazowieckim w epoce przedrozbiorowej, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego: Wydział Teologiczny w Radomiu, Radomskie Towarzystwo Naukowe, Radom 2002

T. Gergiel, Organizacja terytorialna księstwa sandomierskiego, w: Między Wisłą a Pilicą, t. 13, 2012

T. Giergiel, Problem „kasztelanii świętokrzyskich”, Debaty Świętokrzyskie, 1, 2014

Z. Gloger, Geografia historyczna ziemi dawnej Polski, Spółka Wydawnicza Polska, Kraków 1903

Z. Guldon, S. Zieliński, Protokół ofiary dziesiątego i dwudziestego grosza powiatu radomskiego z 1789 roku, w: Radom i region radomski w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, t. II, Radom 1996

A. Kasperowicz, Najdawniejsza przynależność terytorialna Mazowsza południowego, Przegląd Historyczny, LXXVI, 1985

Z. Lechowicz, Problematyka przynależności historycznej ziemi radomskiej, w: Radom. Korzenie miasta i regionu, t. I

A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Małopolska, t. III, Warszawa 1886

Radom. Korzenie miasta i regionu, t. III, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 2012

J. Roszko, Pogański książę silny wielce, Warszawa 1970

Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, www.slownik.ihpan.edu.pl

A. Teterycz-Puzio, Henryk Sandomierski, Avalon, Kraków 2009

A. Teterycz-Puzio, Mazowsze w ustroju Polski piastowskiej (do końca XIII w.), Czasopismo Prawno-Historyczne, LVII.1, 2005

A. Teterycz-Puzio, Między Wisłą a Pilicą w XII-XIII wieku. Jeszcze o przynależności politycznej i administracyjnej północnej części międzyrzecza Wisły i Pilicy, w: Między Wisłą a Pilicą, t. 6, 2005

A. Teterycz-Puzio, Na rozstajnych drogach. Mazowsze a Małopolska w latach 1138-1313, Akademia Pomorska, Słupsk 2012

A. Teterycz-Puzio, Status dzielnicy krakowsko-sandomierskiej w XIII wieku (ducatus, terra, provincia, dominium, territorium, districtus, castelania), Czasopismo Prawno-Historyczne, 58.2, 2006

Z. Trawicka, Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572-1696, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Kielce 1985

P. Tusiński, Przeszłość administracyjna i renta położenia jako uwarunkowania rozwoju ośrodka regionalnego i ośrodków lokalnych regionu radomskiego, w: E. Markowska-Bzducha, W. Rakowski (red.), Region radomski w strukturze przestrzennej kraju. Od przeszłości do współczesności, Monografie, 158, Politechnika Radomska, 2011