grudzień 21, 2019

Synteza: nasz region

Region jako pojęcie stopniowalne: wyróżniamy trzy zakresy

Czym jest, jakie granice posiada region radomski? Czy można jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie? I tak, i nie. Tak, bowiem nasz region posiada wyraźną odrębność historyczną; jego tradycja sięga początków państwa polskiego. Z drugiej strony region radomski zmieniał swój zasięg zależnie od okresu dziejów. W szczególności rozszerzał się, obejmując kolejne okręgi sąsiadujące.

Pojęcie regionu radomskiego jest zatem stopniowalne przestrzennie. Można wyróżnić jego trzy podstawowe zakresy. Dwa pierwsze to region radomski w ujęciu odpowiednio węższym i szerszym. Trzeci to jeszcze szerszy region aglomeracji staropolskiej.

Regiony administracyjne rangi województwa z siedzibą w Radomiu

1. Radomskie – po Wisłę, Kamienną i Garb Gielniowski

Nasz region historyczno-kulturowy w węższym ujęciu to Radomskie – czyli Powiat Radomski w Województwie Sandomierskim z okresu I Rzeczpospolitej, w kształcie ustalonym w wieku XVI. Jego granice wyznaczają: na wschodzie Wisła, na południu Puszcza Iłżecka i Kamienna, na zachodzie Garb Gielniowski i Drzewiczka, na północy Puszcza Stromiecka i Radomierza (Radomka). Znaczniejsze miasta leżące w Radomskiem to: Kozienice, Pionki i Zwoleń; Iłża i Lipsko; Przysucha i Szydłowiec; ponadto na granicy historycznego Radomskiego, nad Kamienną: Skarżysko-Kamienna i Starachowice.

Ścisłe Radomskie czyli Powiat Radomski z okresu I Rzeczpospolitej

 Ad. 1. Okręgi sąsiednie

Z Radomskiem sąsiadują terytoria związane z nim w różnych okresach. Wyróżnienie ich jest do pewnego stopnia umowne, ma charakter orientacyjny, upraszczający. Wśród zaproponowanych wyróżnień znajdują się okręgi o charakterze dawnych rdzeni kulturowych, jak Sandomierskie, jak również historycznych pograniczy, jak Zapilcze bądź pasmo Kamiennej. Niektóre przedstawiamy pod nazwą historyczną, wywodzącą się z okresu I Rzeczpospolitej, jak Ziemia Stężycka, inne pod nazwą urobioną od współczesnego głównego ośrodka, jak Grójeckie bądź Kieleckie. Okręgi sąsiadujące z Radomskiem wymienimy począwszy od północnego wschodu przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.

Ziemia Stężycka to najbliższy od Radomia obszar po przeciwnej stronie Wisły – okolice dzisiejszych Dęblina i Ryk. Została wyodrębniona w XVI wieku, wcześniej stanowiąc zawiślną część Powiatu Radomskiego. W okresie I Rzeczpospolitej Ziemia Stężycka zaliczana była do „powiatów radomskich”. Od XIX wieku jej obszar związany jest z szeroko pojętym regionem lubelsko-siedleckim.

Zapilcze przylega do Radomskiego na północy. To okolice Białobrzeg, Głowaczowa i Magnuszewa. W okresie I Rzeczpospolitej był to kraniec mazowieckiej Ziemi Czerskiej, leżący po południowej stronie Pilicy. W roku 1795 Zapilcze weszło w skład cyrkułu radomskiego w Galicji Zachodniej, odcięte od swoich ziem macierzystych granicą państwową na Pilicy. Od tego czasu pozostaje trwale związane z Radomiem.

Grójeckie znajduje się na północny zachód od Radomskiego, po przeciwnej stronie Pilicy. W okresie I Rzeczpospolitej obszar ten należał do mazowieckich ziem Czerskiej i Rawskiej. Ze wszystkich okręgów przyległych Grójeckie wykazuje najmniejsze związki historyczne z Radomskiem. Dopiero w roku 1975 zostało przyłączone do małego województwa radomskiego czyniąc je jednostką niespójną funkcjonalnie i kulturowo.

Opoczyńskie leży na zachód od Radomskiego, za Garbem Gielniowskim i dolnym biegiem Drzewiczki. W okresie I Rzeczpospolitej Powiat Opoczyński obejmował okolice zarówno Opoczna, jak i Końskich. Powiaty Opoczyński i Radomski współtworzyły Ziemię Radomską. W latach 1810-1915 Opoczyńskie z Koneckiem należały do kolejnych regionów administracyjnych z siedzibą w Radomiu. Obecnie wchodzą w skład diecezji radomskiej.

Kieleckie w wąskim znaczeniu wywodzi się ze staropolskiego Powiatu Chęcińskiego, położonego na południe od Opoczyńskiego. Powiaty Chęciński, Opoczyński, Radomski i Stężycki – czyli północno-zachodnia połowa Województwa Sandomierskiego – nazywane były „powiatami radomskimi”. Ponadto w XIX wieku okręg Kielc należał do departamentu radomskiego (1810-16) i I guberni radomskiej (1845-66).

Pasmo Kamiennej tworzą Ostrowiec Świętokrzyski, Skarżysko-Kamienna i Starachowice. Jest to wschodnie ramię aglomeracji staropolskiej, powstałej w związku z rozwojem przemysłu w wiekach XIX i XX. Wcześniej dolina Kamiennej stanowiła pogranicze staropolskich powiatów Radomskiego i Sandomierskiego. W latach 1810-1915 pasmo Kamiennej należało do kolejnych regionów administracyjnych z siedzibą w Radomiu. Obecnie w diecezji radomskiej znajdują się Skarżysko-Kamienna i Starachowice.

Sandomierskie w wąskim znaczeniu leży na południowy wschód od Radomskiego, za Kamienną. W okresie I Rzeczpospolitej Powiat Sandomierski rozciągał się po obu stronach Wisły, jednak na początku XIX wieku część zawiślna została odcięta granicą państwową. W latach 1810-1915 lewobrzeżne Sandomierskie należało do kolejnych regionów administracyjnych z siedzibą w Radomiu. Do roku 1992 wchodziło w skład diecezji sandomiersko-radomskiej.

Ziemia Lubelska rozciąga się na wschodzie, za Wisłą. W okresie I Rzeczpospolitej stanowiła rdzeń Województwa Lubelskiego, które powstało w roku 1474 przez wydzielenie z Województwa Sandomierskiego. Ziemia Lubelska to jedyny z okręgów przyległych do Radomskiego, który nie należał do żadnej z jednostek państwowego zasadniczego podziału terytorialnego mających siedzibę w Radomiu.

Powiaty północnej i środkowej części Województwa Sandomierskiego

Radomskie i okręgi sąsiednie

Zagłębie Staropolskie rozwinęło się
na pograniczu staropolskich powiatów Chęcińskiego, Opoczyńskiego, Radomskiego i Sandomierskiego

Herb Województwa Sandomierskiego
na Rynku w Kielcach

Sandomierskie: powiaty opatowski
i sandomierski w II guberni radomskiej

2. Ziemia Radomska i diecezja radomska w widłach Wisły i Pilicy

Ziemia Radomska to pojęcie obowiązujące w okresie staropolskim. Stanowiła północną część Województwa Sandomierskiego zawierając powiaty Opoczyński i Radomski. Rozciągała się od Pilicy na północnym zachodzie po Wisłę na wschodzie i Kamienną na południu. Ponadto w średniowieczu obejmowała dodatkowo mniejszy obszar po prawej stronie Wisły, który w XVI wieku wyodrębnił się jako Ziemia Stężycka.

Ziemia Radomska (bez dawnej części zawiślnej) powiększona o Zapilcze na północy oraz skrawki staropolskich powiatów Chęcińskiego i Sandomierskiego na południu – to obecna diecezja radomska. Do diecezji radomskiej należą: na zachodzie Końskie i Opoczno, na południu Skarżysko-Kamienna i Starachowice. Diecezja posiada charakterystyczny kształt – od zachodu, północy i wschodu wyznaczony przez widły Wisły i Pilicy; na południu wchodzi na przedpole Gór Świętokrzyskich. To najlepsze przybliżenie regionu radomskiego w szerszym ujęciu.

Pieczęć Ziemska Powiatów Radomskich

Diecezja radomska – szerszy region radomski w widłach Wisły i Pilicy

3. Region aglomeracji staropolskiej – w międzyrzeczu Wisły i Pilicy

W jeszcze szerszym ujęciu region radomski stanowi część historycznego regionu sandomierskiego bądź – bardziej współcześnie – regionu kielecko-radomskiego. Region ten wypełnia międzyrzecze Wisły i Pilicy, a jego rdzeniem jest aglomeracja staropolska – układ Kielc, Radomia i miast nad Kamienną (Ostrowiec Świętokrzyski, Skarżysko-Kamienna, Starachowice).

Pierwowzorem regionu jest główna część Województwa Sandomierskiego z okresu I Rzeczpospolitej, leżąca na zachód od Wisły. Jednocześnie jest to północno-zachodnia część Małopolski. W XIX wieku region ten był administracyjnie zjednoczony jako departament radomski w Księstwie Warszawskim, a następnie I gubernia radomska w Królestwie Polskim. W XX wieku całość międzyrzecza obejmowało województwo kieleckie w II Rzeczpospolitej (do roku 1938) i dystrykt radomski w Generalnym Gubernatorstwie. Kształt regionu kielecko-radomskiego utrwaliło województwo kieleckie w latach 1950-75. Do jego obszaru stosowano wówczas określenie: Kielecczyzna.

Aglomeracja staropolska
w międzyrzeczu Wisły i Pilicy

Trwałość historycznego regionu Sandomierza, Radomia i Kielc

 Ad. 3. Problematyczny stan obecny

Rok 1975 niechlubnie zapisuje się w dziejach dziedzictwa kulturowego Rzeczpospolitej. Ówczesna reforma terytorialna zgodnie z nieukrywanymi założeniami miała zatrzeć tradycyjne podziały regionalne. Radom został odcięty od swojego podstawowego zaplecza – pasma aglomeracji staropolskiej w dolinie Kamiennej. Z drugiej strony do nowego województwa radomskiego dołączono obcy historycznie okręg grójecki.

Niestety ówczesne rozstrzygnięcia utrwalono w obecnie obowiązującym podziale terytorialnym z roku 1999. Niewielkie województwo świętokrzyskie objęło tylko część historycznego regionu kielecko-radomskiego. Natomiast dawne województwo radomskie zostało przyłączone do województwa z siedzibą w Warszawie, nazwanego mazowieckim, mimo iż w jego granicach znalazły się ziemie spoza historycznego Mazowsza. Obecna przynależność administracyjna Radomia jest rażąco sprzeczna z tysiącletnią tradycją terytorialną regionu.

> Wojewódzki Radom. Ziemia Radomska to nie Mazowsze

Krainy historyczne III Rzeczpospolitej